Trong nuôi tôm thâm canh, siêu thâm canh với mật độ cao, quản lý DO càng trở thành một trong những công việc quan trọng xuyên suốt vụ nuôi. Điều người nuôi cần quan tâm không chỉ là “DO bao nhiêu là đủ”, mà còn phải hiểu oxy thay đổi như thế nào trong ngày, thời điểm nào ao dễ thiếu oxy và những dấu hiệu nào cho thấy cần can thiệp sớm.
Oxy hòa tan trong ao nuôi tôm là gì?
Oxy hòa tan, thường viết tắt là DO – Dissolved Oxygen, là lượng khí oxy đang hòa tan trong nước và có thể được các sinh vật thủy sinh sử dụng cho quá trình hô hấp. Hàm lượng DO thường được biểu thị bằng đơn vị mg/L hoặc ppm.
Tôm hô hấp thông qua mang. Nước liên tục đi qua bề mặt mang và oxy hòa tan trong nước được hấp thu để phục vụ các hoạt động sống. Vì vậy, nước ao nhìn trong, màu đẹp hay các chỉ tiêu pH phù hợp chưa đồng nghĩa với việc tôm đang có đủ oxy.
Trong ao nuôi, oxy được bổ sung chủ yếu từ:
-
Quá trình quang hợp của tảo và thực vật phù du vào ban ngày.
-
Sự khuếch tán oxy từ không khí vào bề mặt nước.
-
Hoạt động của quạt nước, máy sục khí và các thiết bị cấp oxy.
-
Nguồn nước mới được cấp vào ao trong một số hệ thống nuôi.
Ngược lại, oxy liên tục bị tiêu thụ bởi tôm, tảo, vi sinh vật và quá trình phân hủy chất hữu cơ.
Do bài viết này tập trung vào vai trò và quản lý oxy trong ao tôm, các nội dung chuyên sâu về nguyên lý hòa tan oxy, ảnh hưởng của nhiệt độ, độ mặn hay phương pháp xác định hàm lượng DO có thể tham khảo thêm tại bài “Oxy hòa tan trong nước và các phương pháp xác định hàm lượng” trên website Đông Á Chemical.
Tại sao oxy hòa tan lại quan trọng trong nuôi tôm?
Trong một ao nuôi, oxy không chỉ phục vụ riêng cho tôm. Đây còn là yếu tố tham gia vào hoạt động của toàn bộ hệ sinh thái gồm tảo, vi sinh vật, chất hữu cơ và các quá trình sinh hóa trong nước.
Chính vì vậy, khi hỏi tại sao oxy hòa tan lại quan trọng trong nuôi tôm, cần nhìn vấn đề rộng hơn việc “tôm cần oxy để thở”.
-
Oxy giúp tôm duy trì hô hấp và các hoạt động sống
Tương tự các động vật khác, tôm cần oxy để thực hiện quá trình hô hấp và tạo năng lượng cho cơ thể.
Nguồn năng lượng này được sử dụng cho hàng loạt hoạt động như:
-
Bơi lội và tìm kiếm thức ăn.
-
Tiêu hóa và chuyển hóa dinh dưỡng.
-
Sinh trưởng.
-
Lột xác.
-
Điều hòa các hoạt động sinh lý.
-
Phục hồi cơ thể sau stress môi trường.
Khi DO ở mức phù hợp, tôm có điều kiện duy trì hoạt động bình thường. Ngược lại, khi oxy giảm, cơ thể phải ưu tiên năng lượng cho những chức năng thiết yếu để duy trì sự sống, trong khi các hoạt động như bắt mồi và tăng trưởng có thể bị hạn chế.
Trong ao nuôi mật độ cao, vấn đề càng rõ rệt. Sinh khối tôm càng lớn thì tổng nhu cầu oxy của ao càng cao. Vì vậy, một hệ thống sục khí đáp ứng tốt ở đầu vụ chưa chắc đã đủ khi tôm bước vào giai đoạn cuối vụ.
FAO lưu ý các ao nuôi thâm canh thường cần hệ thống cấp khí để phòng hiện tượng thiếu oxy; nhu cầu này càng cao ở cuối chu kỳ nuôi khi sinh khối và lượng chất thải trong ao tăng lên.
-
Oxy ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng bắt mồi của tôm
Một trong những biểu hiện thường gặp khi môi trường bắt đầu bất lợi là tôm giảm ăn.
Khi DO giảm, tôm có xu hướng hạn chế vận động nhằm tiết kiệm năng lượng. Hoạt động bắt mồi và tiêu hóa thức ăn cũng có thể giảm theo.
Vấn đề thường phát triển theo một chuỗi:
DO giảm → tôm stress → giảm bắt mồi → thức ăn dư tăng → chất hữu cơ tăng → vi sinh vật phân hủy tiêu thụ thêm oxy → DO tiếp tục giảm.
Nếu người nuôi chỉ thấy thức ăn thừa trên sàng và tiếp tục điều chỉnh thức ăn mà không kiểm tra DO, nguyên nhân thực sự có thể bị bỏ sót.
Đặc biệt khi tôm đang ăn bình thường nhưng lượng ăn giảm rõ rệt vào sáng sớm, DO là một trong những chỉ tiêu cần kiểm tra sớm cùng với nhiệt độ, pH và các yếu tố môi trường liên quan.
-
Oxy liên quan đến tốc độ tăng trưởng và hệ số chuyển đổi thức ăn
Trong nuôi thương phẩm, tốc độ tăng trưởng và hệ số chuyển đổi thức ăn – FCR có ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả kinh tế của vụ nuôi.
Tôm cần đủ oxy để chuyển hóa năng lượng và sử dụng các chất dinh dưỡng từ thức ăn. Nếu tình trạng oxy thấp kéo dài, khả năng bắt mồi và chuyển hóa thức ăn có thể giảm, dẫn đến:
DO thấp kéo dài → tôm ăn kém → sử dụng thức ăn kém hiệu quả → tăng trưởng chậm → thời gian nuôi kéo dài → chi phí sản xuất tăng.
Điều đáng lưu ý là thiếu oxy không nhất thiết phải xuống mức làm tôm nổi đầu hay chết mới gây thiệt hại.
Một ao thường xuyên có DO ở mức thấp trong nhiều giờ mỗi ngày có thể vẫn duy trì được đàn tôm, nhưng tốc độ tăng trưởng và hiệu quả sử dụng thức ăn không đạt như kỳ vọng.
Do đó, trong quản lý ao hiện đại, mục tiêu không chỉ là “không để tôm chết vì thiếu oxy”, mà phải tạo được điều kiện oxy phù hợp để tôm phát huy khả năng tăng trưởng.
-
DO ổn định giúp hạn chế stress cho tôm
Tôm là động vật biến nhiệt, các hoạt động sinh lý phụ thuộc khá nhiều vào điều kiện môi trường.
Khi DO thay đổi mạnh hoặc duy trì ở mức thấp, tôm phải thích nghi với điều kiện bất lợi. Nếu đồng thời xảy ra những biến động khác như:
-
Mưa lớn.
-
pH thay đổi.
-
Nhiệt độ biến động.
-
Độ mặn thay đổi.
-
Tảo tàn.
-
Khí độc tăng.
mức độ stress của tôm càng lớn.
Tôm bị stress kéo dài thường giảm ăn, hoạt động kém và khó duy trì trạng thái sinh trưởng tối ưu.
Đặc biệt trong giai đoạn tôm lột xác, việc giữ các chỉ tiêu môi trường ổn định, trong đó có DO, rất quan trọng để đàn tôm phục hồi tốt sau lột.
-
Oxy duy trì hoạt động của hệ vi sinh vật hiếu khí
Trong ao tôm không chỉ có tôm tiêu thụ oxy.
Một lượng oxy đáng kể được sử dụng bởi các nhóm vi sinh vật trong quá trình phân hủy:
Các vi sinh vật hiếu khí cần oxy để thực hiện nhiều quá trình phân hủy và chuyển hóa chất hữu cơ.
Khi môi trường có đủ oxy, quá trình phân hủy hiếu khí diễn ra thuận lợi hơn. Ngược lại, khi oxy ở khu vực đáy suy giảm mạnh, điều kiện yếm khí có thể tăng lên và làm môi trường đáy ao trở nên khó kiểm soát hơn.
Đây cũng là lý do trong ao nuôi mật độ cao, quản lý oxy và quản lý chất hữu cơ luôn phải được thực hiện song song.
-
Oxy góp phần hạn chế các vấn đề khí độc và ô nhiễm đáy ao
Một ao tôm có lượng thức ăn dư và chất thải lớn sẽ tạo áp lực rất cao lên oxy hòa tan.
Quá trình có thể hình dung như sau:
Thức ăn dư + phân tôm + xác tảo ==> Lượng chất hữu cơ tăng==> Vi sinh vật phân hủy mạnh==>Nhu cầu oxy tăng==>DO tầng đáy giảm==>Điều kiện yếm khí tăng ==> Nguy cơ phát sinh các vấn đề môi trường và khí độc tăng
Vì vậy, quản lý oxy thực chất cũng là một phần của quản lý sức khỏe đáy ao.
Một sai lầm khá phổ biến là chỉ đo DO trên bề mặt nước. Trong khi đó, khu vực đáy mới là nơi tích tụ nhiều chất hữu cơ và có thể có nhu cầu oxy rất lớn.
Oxy hòa tan bao nhiêu là tốt cho tôm?
Trong quản lý ao nuôi, không nên coi một mức DO duy nhất là ngưỡng tuyệt đối áp dụng cho mọi điều kiện. Nhu cầu oxy còn phụ thuộc vào loài tôm, kích cỡ, nhiệt độ, độ mặn, mật độ nuôi, sinh khối và thời gian tôm tiếp xúc với DO thấp.
Tuy nhiên, duy trì DO khoảng 5 mg/L trở lên thường được xem là mục tiêu tốt đối với ao nuôi tôm, đặc biệt trong các hệ thống nuôi thâm canh. FAO cũng đề cập việc duy trì oxy hòa tan trên khoảng 5 ppm thông qua bơm nước và sục khí trong quản lý ao nuôi.
Có thể tham khảo mức DO theo hướng quản lý như sau:
|
Hàm lượng DO
|
Đánh giá quản lý
|
Ảnh hưởng có thể gặp
|
|
≥ 5 mg/L
|
Mức nên hướng tới
|
Thuận lợi cho hoạt động, bắt mồi và tăng trưởng của tôm
|
|
4–5 mg/L
|
Cần theo dõi
|
Có thể chưa gây sự cố ngay nhưng cần chú ý xu hướng giảm
|
|
2–4 mg/L
|
Thiếu oxy
|
Tôm có thể giảm ăn, stress, hoạt động kém
|
|
< 2 mg/L
|
Nguy hiểm
|
Nguy cơ thiếu oxy nghiêm trọng, tôm có thể tập trung vùng giàu oxy
|
|
Khoảng 1 mg/L hoặc thấp hơn
|
Rất nguy hiểm
|
Nguy cơ ngạt và tỷ lệ chết tăng nếu kéo dài
|
Các mức trên nên được dùng như mốc tham khảo quản lý, không phải ngưỡng cố định để quyết định xử lý trong mọi ao.
Điều quan trọng hơn một con số DO đơn lẻ là xu hướng biến động.
Ví dụ, ao có DO 5 mg/L lúc 22 giờ nhưng giảm nhanh mỗi giờ sẽ khác hoàn toàn ao duy trì ổn định quanh mức này suốt đêm.
Vì sao oxy trong ao tôm thường thấp nhất vào gần sáng?
Hiểu chu kỳ DO trong 24 giờ giúp bà con biết thời điểm nào cần theo dõi ao kỹ nhất.
Trong ao có tảo, lượng oxy thường thay đổi rõ rệt giữa ngày và đêm. Các tài liệu về nuôi thủy sản cho thấy DO thường cao hơn vào buổi chiều và thấp nhất gần bình minh do sự khác biệt giữa quá trình quang hợp và hô hấp.
-
Ban ngày: tảo quang hợp tạo oxy
Khi có ánh sáng mặt trời, thực vật phù du và tảo trong ao thực hiện quang hợp.
Quá trình này tạo oxy và làm DO tăng dần trong ngày.
Trong những ao có mật độ tảo cao, DO vào buổi chiều thậm chí có thể khá cao.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa ao chắc chắn an toàn vào ban đêm.
-
Ban đêm: oxy chỉ được tiêu thụ mà không còn nguồn quang hợp
Khi mặt trời lặn, quá trình quang hợp dừng lại.
Trong khi đó:
-
Tôm vẫn hô hấp.
-
Tảo vẫn hô hấp.
-
Động vật phù du vẫn sử dụng oxy.
-
Vi sinh vật tiếp tục phân hủy chất hữu cơ.
-
Bùn đáy vẫn có nhu cầu oxy.
Do vậy, lượng oxy trong ao có xu hướng giảm dần suốt đêm.
-
Gần sáng là thời điểm cần đặc biệt chú ý
Sau nhiều giờ liên tục không có quang hợp, DO thường xuống mức thấp nhất vào khoảng gần sáng, trước khi ánh nắng đủ mạnh để quá trình quang hợp bắt đầu trở lại.
Đây là lý do việc chỉ đo DO lúc 14–15 giờ chiều rất dễ tạo cảm giác ao đang tốt.
Một ao có DO cao vào chiều nhưng chứa quá nhiều tảo, sinh khối lớn và lượng hữu cơ cao vẫn có thể giảm oxy mạnh trong đêm.
Với ao mật độ cao, DO lúc gần sáng có giá trị quản lý thực tế cao hơn rất nhiều so với chỉ số DO đẹp vào giữa buổi chiều.
Những nguyên nhân khiến ao tôm bị thiếu oxy
Thiếu oxy thường không xuất phát từ một nguyên nhân riêng lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố cùng xảy ra.
-
Mật độ nuôi và sinh khối tôm quá cao
Ở đầu vụ, tổng khối lượng tôm trong ao còn thấp nên nhu cầu oxy chưa lớn.
Khi tôm lớn dần, sinh khối tăng nhanh. Cùng một diện tích ao nhưng nhu cầu oxy cuối vụ có thể lớn hơn đáng kể.
Do đó, công suất sục khí phải được đánh giá theo sinh khối thực tế, không nên giữ nguyên phương thức vận hành từ đầu đến cuối vụ.
-
Cho ăn nhiều và tích tụ chất hữu cơ
Thức ăn không được tôm sử dụng hết sẽ trở thành nguồn hữu cơ trong ao.
Bên cạnh đó còn có:
-
phân tôm;
-
vỏ tôm sau lột xác;
-
xác tảo;
-
sinh vật chết.
Vi sinh vật cần oxy để phân hủy lượng vật chất này.
Vì vậy:
Cho ăn dư → hữu cơ tăng → nhu cầu oxy sinh hóa tăng → DO giảm.
-
Tảo phát triển quá dày hoặc tảo tàn
Tảo vừa là nguồn tạo oxy vào ban ngày, vừa là sinh vật tiêu thụ oxy vào ban đêm.
Ao có mật độ tảo quá cao thường có biên độ DO ngày – đêm lớn hơn. Các tài liệu nghiên cứu ao nuôi cũng ghi nhận mức độ biến động DO trong 24 giờ và sự phân tầng oxy tăng lên khi mật độ thực vật phù du cao.
Khi tảo tàn hàng loạt, vấn đề còn nghiêm trọng hơn.
Xác tảo trở thành chất hữu cơ và bị vi sinh vật phân hủy, làm nhu cầu oxy tăng nhanh.
-
Mưa lớn và trời âm u kéo dài
Khi trời nhiều mây, cường độ ánh sáng giảm khiến quá trình quang hợp của tảo bị hạn chế.
Lượng oxy được tạo ra trong ngày vì vậy cũng giảm.
Nếu hiện tượng này kéo dài nhiều ngày, ao có thể bước vào ban đêm với lượng DO thấp hơn bình thường, trong khi tôm và hệ vi sinh vẫn tiếp tục tiêu thụ oxy.
Đây là lý do những đợt mưa kéo dài thường cần tăng cường theo dõi DO, đặc biệt vào cuối đêm và sáng sớm.
Nhiệt độ cao tạo ra một tình huống bất lợi kép:
-
Khả năng hòa tan oxy của nước giảm khi nhiệt độ tăng.
-
Trong khi hoạt động trao đổi chất của sinh vật có thể tăng, kéo theo nhu cầu oxy lớn hơn.
Vì vậy, những ngày nắng nóng kéo dài cũng là thời điểm cần chú ý tới DO.
-
Đáy ao tích tụ nhiều bùn và chất hữu cơ
Bùn đáy giàu hữu cơ là nơi vi sinh vật hoạt động mạnh và tiêu thụ nhiều oxy.
Trong trường hợp nước ít được đảo trộn, DO tầng mặt có thể vẫn ở mức khá trong khi khu vực gần đáy thiếu oxy.
Đó là lý do người nuôi không nên đánh giá toàn bộ ao chỉ bằng một phép đo tại một điểm trên mặt nước.
Làm thế nào nhận biết tôm đang thiếu oxy?
Phát hiện sớm tình trạng giảm DO luôn tốt hơn chờ tới khi tôm nổi đầu.
Khi oxy bắt đầu không đáp ứng nhu cầu, có thể xuất hiện một số biểu hiện như:
-
Tôm giảm ăn bất thường.
-
Tôm bơi lờ đờ.
-
Tập trung tại khu vực gần quạt nước.
-
Tập trung ở nơi có dòng chảy mạnh.
-
Tôm di chuyển lên tầng nước phía trên.
-
Khi thiếu oxy nghiêm trọng, tôm có thể nổi gần mặt nước.
Tuy nhiên, các dấu hiệu trên không hoàn toàn đặc hiệu cho thiếu oxy. Khi phát hiện bất thường, người nuôi nên kiểm tra DO cùng các chỉ tiêu môi trường khác thay vì chỉ dựa vào quan sát.
-
Dấu hiệu từ môi trường ao
Một số điều kiện cảnh báo nguy cơ DO thấp gồm:
Không nên chờ tới khi tôm nổi đầu mới xử lý.
Khi tôm đã tập trung trên mặt nước để tìm oxy, tình trạng thiếu oxy có thể đã tiến triển khá nghiêm trọng.
Cách duy trì oxy hòa tan ổn định trong ao nuôi tôm
Mục tiêu của quản lý DO không phải làm oxy càng cao càng tốt mà là duy trì hàm lượng phù hợp, ổn định và phân bố tương đối đồng đều trong khu vực tôm sinh sống.
Nếu điều kiện cho phép, DO nên được theo dõi nhiều thời điểm trong ngày.
Đặc biệt cần chú ý:
-
Trước bình minh.
-
Sau mưa lớn.
-
Sau những ngày trời âm u.
-
Khi màu tảo thay đổi.
-
Khi tôm bước vào giai đoạn sinh khối cao.
-
Khi lượng thức ăn tăng.
-
Khi phát hiện tôm giảm ăn bất thường.
Nếu chỉ có thể chọn một thời điểm để kiểm tra nguy cơ thiếu oxy, gần sáng là thời điểm rất quan trọng.
FAO cũng lưu ý hệ thống cấp khí trong ao thường cần hoạt động đặc biệt vào sáng sớm do đây là thời điểm DO thấp sau một đêm không có hoạt động quang hợp tạo oxy.
-
Đo tại nhiều vị trí và độ sâu khác nhau
Không nên chỉ đo cạnh quạt nước vì đó thường là khu vực giàu oxy hơn.
Có thể kiểm tra thêm:
Việc này giúp phát hiện các “điểm chết” có lưu thông nước kém.
-
Vận hành quạt nước và hệ thống sục khí phù hợp
Quạt nước và thiết bị sục khí có nhiều vai trò:
-
Tăng khả năng trao đổi oxy giữa không khí và nước.
-
Tạo dòng chảy.
-
Hỗ trợ phân phối oxy trong cột nước.
-
Hạn chế các khu vực nước tù.
-
Hỗ trợ gom chất thải theo thiết kế ao.
Công suất và thời gian vận hành nên được điều chỉnh theo:
mật độ nuôi + sinh khối + lượng thức ăn + chất lượng nước + thời tiết + DO thực tế.
Ở giai đoạn cuối vụ, nhu cầu cấp khí thường tăng rõ rệt. FAO cũng ghi nhận trong hệ thống thâm canh, thiết bị cấp khí có thể phải vận hành liên tục ở cuối chu kỳ nuôi khi nhu cầu oxy tăng cao.
Quản lý thức ăn tốt vừa tiết kiệm chi phí vừa giảm áp lực lên môi trường.
Nên thường xuyên theo dõi:
-
sàng ăn;
-
sức ăn của tôm;
-
thời tiết;
-
nhiệt độ;
-
tình trạng đường ruột;
-
sinh khối.
Không nên cố duy trì lượng thức ăn cao khi tôm đang giảm ăn do môi trường bất lợi.
Không nên để mật độ tảo phát triển quá cao.
Một ao có màu nước rất đậm và DO chiều cao chưa chắc là ao ổn định.
Tảo càng nhiều thì:
-
ban ngày khả năng tạo oxy càng lớn;
-
nhưng ban đêm nhu cầu oxy của quần thể tảo cũng tăng;
-
nguy cơ DO dao động mạnh hơn;
-
nếu tảo tàn, lượng hữu cơ phân hủy tăng nhanh.
Mục tiêu nên là duy trì hệ tảo ổn định thay vì chạy theo DO cao vào ban ngày.
-
Quản lý chất hữu cơ và bùn đáy
Một hệ thống oxy tốt khó có thể bù mãi cho một ao tích tụ quá nhiều chất hữu cơ.
Người nuôi cần kết hợp:
Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng với ao thâm canh và siêu thâm canh.
Trong trường hợp mất điện, toàn bộ hệ thống cấp khí có thể dừng đột ngột trong khi hàng tấn sinh khối vẫn tiếp tục tiêu thụ oxy.
Trang trại nên có phương án dự phòng phù hợp như:
Những thời điểm ao tôm có nguy cơ thiếu oxy cao nhất
Bà con nên đặc biệt kiểm tra DO trong những tình huống sau:
|
Tình huống
|
Nguy cơ
|
Nội dung cần theo dõi
|
|
Gần sáng
|
Cao
|
DO, hoạt động của tôm
|
|
Sau mưa lớn
|
Cao
|
DO, pH, độ kiềm, nhiệt độ
|
|
Nhiều ngày âm u
|
Cao
|
DO sáng sớm, màu nước
|
|
Tảo tàn
|
Rất cao
|
DO, xác tảo, chất hữu cơ
|
|
Nắng nóng kéo dài
|
Cao
|
DO, nhiệt độ
|
|
Lượng thức ăn tăng nhanh
|
Tăng dần
|
DO, sàng ăn, chất hữu cơ
|
|
Cuối vụ, sinh khối lớn
|
Cao
|
DO nhiều thời điểm, công suất quạt
|
|
Đáy ao ô nhiễm
|
Cao
|
DO tầng đáy, khí độc, bùn đáy
|
Không phải ao chỉ thiếu oxy khi “có sự cố”. Nhiều trường hợp DO giảm âm thầm mỗi đêm trong thời gian dài và làm hiệu quả vụ nuôi suy giảm mà chưa xuất hiện hiện tượng tôm chết hàng loạt.
Những sai lầm thường gặp khi quản lý oxy trong ao tôm
Đây là sai lầm phổ biến.
DO lúc 14–16 giờ có thể rất cao nhờ tảo quang hợp nhưng không phản ánh được mức thấp nhất trong đêm.
Một kết quả DO đẹp vào buổi chiều không đủ để kết luận rằng ao đang an toàn.
Oxy trong ao có thể phân tầng theo độ sâu. Nghiên cứu ao nuôi ghi nhận DO thường cao hơn gần mặt nước vào ban ngày và có thể xuất hiện phân tầng theo chiều sâu.
Trong khi đó, nhiều chất hữu cơ lại tích tụ ở đáy.
Nếu chỉ đo mặt nước, tình trạng thiếu oxy ở tầng đáy có thể bị bỏ qua.
Khi tôm nổi đầu, vấn đề có thể đã ở giai đoạn nghiêm trọng.
Quản lý tốt phải hướng tới:
phát hiện xu hướng DO giảm → can thiệp trước → không để xảy ra sự cố.
Mục tiêu quản lý không phải tạo DO cực cao vào một thời điểm.
Quan trọng hơn là:
DO phù hợp – ổn định – ít dao động – được phân bố tốt trong vùng tôm sinh sống.
Oxy là một phần trong hệ thống chất lượng nước.
Khi đánh giá ao nên đặt DO cùng các yếu tố:
-
pH;
-
nhiệt độ;
-
độ kiềm;
-
tảo;
-
NH₃;
-
NO₂;
-
H₂S;
-
lượng thức ăn;
-
chất hữu cơ;
-
tình trạng đáy ao.
Quản lý từng chỉ tiêu riêng lẻ sẽ khó phản ánh đúng sức khỏe tổng thể của ao.
Checklist quản lý oxy ao tôm hằng ngày
Để dễ áp dụng trong thực tế, bà con có thể tham khảo quy trình theo dõi sau:
Sáng sớm
-
Kiểm tra DO, đặc biệt trước hoặc gần thời điểm mặt trời mọc.
-
Quan sát hoạt động của tôm.
-
Kiểm tra tôm có tập trung quanh quạt nước không.
-
Theo dõi sàng ăn.
-
Quan sát màu nước và tình trạng tảo.
Ban ngày
-
Theo dõi nhiệt độ nước.
-
Kiểm tra màu nước và mật độ tảo.
-
Theo dõi lượng thức ăn.
-
Kiểm tra vận hành quạt nước.
-
Quan sát vị trí phân bố của tôm.
Chiều và đầu tối
-
Kiểm tra DO trước khi ao bước vào thời gian dài không có quang hợp.
-
Đánh giá điều kiện thời tiết.
-
Điều chỉnh vận hành hệ thống cấp khí theo DO và sinh khối.
-
Đặc biệt chú ý khi trời âm u hoặc vừa có mưa lớn.
Giai đoạn cuối vụ
Khi sinh khối tôm tăng cao:
-
Tăng tần suất theo dõi DO.
-
Kiểm tra thêm khu vực gần đáy.
-
Theo dõi chặt lượng thức ăn.
-
Kiểm soát chất hữu cơ.
-
Đánh giá lại công suất hệ thống sục khí.
-
Chuẩn bị đầy đủ phương án điện và thiết bị dự phòng.
Câu hỏi thường gặp về oxy hòa tan trong nuôi tôm
1. Oxy hòa tan bao nhiêu là tốt cho tôm?
Trong thực tế quản lý, DO khoảng 5 mg/L trở lên thường là mức nên hướng tới để hỗ trợ tôm hoạt động và tăng trưởng thuận lợi. Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào một con số cố định mà cần theo dõi cả xu hướng biến động theo thời gian, vị trí đo, mật độ tôm và điều kiện môi trường.
2. Oxy trong ao tôm thấp nhất vào lúc nào?
DO trong ao có tảo thường thấp nhất vào gần sáng, sau một đêm tôm, tảo và vi sinh vật liên tục hô hấp trong khi không có quá trình quang hợp tạo oxy. Sau khi mặt trời mọc và cường độ ánh sáng tăng, DO thường bắt đầu tăng trở lại.
3. Vì sao tôm thường nổi đầu vào sáng sớm?
Một nguyên nhân cần nghĩ tới là DO đã giảm thấp sau cả đêm bị tiêu thụ. Tuy nhiên, hiện tượng tôm nổi bất thường cũng có thể liên quan đến nhiều vấn đề môi trường khác. Vì vậy cần đo DO và kiểm tra các chỉ tiêu nước thay vì kết luận chỉ bằng quan sát.
4. Mưa lớn có làm ao tôm thiếu oxy không?
Có thể. Mưa lớn thường đi kèm trời âm u, làm giảm ánh sáng và hạn chế quang hợp của tảo. Đồng thời, mưa có thể làm nhiệt độ, pH, độ mặn và cấu trúc tầng nước thay đổi. Sau những đợt mưa kéo dài nên tăng cường theo dõi DO, đặc biệt vào gần sáng.
5. Tảo nhiều có làm oxy trong ao cao hơn không?
Tảo tạo oxy khi quang hợp vào ban ngày nên ao nhiều tảo có thể có DO buổi chiều rất cao. Nhưng vào ban đêm, tảo cũng hô hấp và tiêu thụ oxy. Vì vậy mật độ tảo quá cao có thể khiến DO dao động mạnh giữa ngày và đêm.
6. Vì sao cần đo DO tầng đáy?
Tầng đáy thường là nơi tập trung bùn, thức ăn thừa, phân tôm và chất hữu cơ. Quá trình phân hủy các vật chất này tiêu thụ oxy nên DO tại đây có thể thấp hơn trên mặt. Chỉ đo tầng mặt có thể bỏ sót vùng thiếu oxy.
7. Tôm thiếu oxy có giảm ăn không?
Có thể. Khi DO giảm, tôm dễ stress, hạn chế vận động và khả năng bắt mồi có thể giảm. Nếu tôm đột ngột giảm ăn, DO là một trong những chỉ tiêu môi trường cần được kiểm tra sớm.
8. Có nên bật quạt nước cả đêm không?
Không có một thời gian vận hành cố định phù hợp cho tất cả ao. Thời gian và công suất cấp khí cần căn cứ vào mật độ, sinh khối, lượng thức ăn, chất lượng nước, thời tiết và DO thực tế. Cuối vụ hoặc khi sinh khối cao, nhu cầu cấp khí thường lớn hơn đầu vụ.
9. DO cao có phải càng tốt cho tôm không?
Không nên hiểu theo hướng càng cao càng tốt. Trong quản lý ao tôm, điều quan trọng là duy trì DO ở mức phù hợp, ổn định và phân bố tốt, đồng thời hạn chế biến động quá lớn giữa ngày và đêm.
Kết luận
Hiểu rõ tại sao oxy hòa tan lại quan trọng trong nuôi tôm giúp người nuôi nhìn DO không chỉ là một thông số trên máy đo mà là yếu tố liên quan trực tiếp tới sức ăn, tốc độ tăng trưởng, hiệu quả sử dụng thức ăn, sức khỏe tôm và chất lượng môi trường ao.
Một ao nuôi có DO tốt không phải là ao có chỉ số oxy thật cao vào buổi chiều, mà là ao có khả năng duy trì oxy đủ và tương đối ổn định trong suốt ngày đêm, đặc biệt vào thời điểm gần sáng và ở khu vực tầng đáy.
Vì vậy, thay vì chờ tới khi tôm nổi đầu mới tăng quạt nước, người nuôi nên chủ động theo dõi DO theo thời điểm, sinh khối, lượng thức ăn, thời tiết, mật độ tảo và tình trạng chất hữu cơ trong ao. Quản lý oxy tốt ngay từ đầu sẽ góp phần tạo môi trường ổn định hơn, giúp tôm bắt mồi tốt, hạn chế stress và nâng cao hiệu quả của cả vụ nuôi.